Cây Nhãn là một trong những cây ăn trái gắn bó lâu đời với đời sống người Việt. Cây có thể phát triển thành thân gỗ lớn, tán rộng, cho bóng mát tốt và đặc biệt là những chùm quả ngọt được sử dụng để ăn tươi, sấy khô hoặc chế biến thành long nhãn.

Tên khoa học của cây là Dimocarpus longan, thuộc họ Bồ hòn – Sapindaceae. Nhãn thích nghi với khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới, được trồng phổ biến tại nhiều quốc gia châu Á. Riêng về nguồn gốc, các tài liệu hiện vẫn có nhiều quan điểm khác nhau, trong đó đề cập đến Trung Quốc, Ấn Độ và khu vực Đông Nam Á.

Tại Việt Nam, nhãn được trồng từ Bắc vào Nam với nhiều giống khác nhau. Ngoài những vườn chuyên canh lấy trái, cây nhãn lớn còn được lựa chọn trồng trong sân vườn, khuôn viên nhà ở và một số công trình cần cây bóng mát có giá trị sử dụng lâu dài.

Không chỉ là cây lấy trái, Nhãn còn là một cây sân vườn đáng cân nhắc

Khi nhắc đến Nhãn, nhiều người nghĩ ngay đến vườn cây ăn quả. Tuy nhiên, nếu có đủ diện tích, một cây Nhãn trưởng thành có thể đảm nhận nhiều vai trò cùng lúc.

Cây tạo tán rộng, lá xanh dày, cho bóng mát vào mùa nắng. Đến mùa ra hoa, những chùm hoa nhỏ xuất hiện dày ở đầu cành; sau đó là các chùm quả phát triển tạo nên hình ảnh rất đặc trưng của vườn quê Việt Nam.

Trồng Nhãn lấy quả

Đây là mục đích phổ biến nhất.

Việc lựa chọn giống cần dựa trên:

• Vùng khí hậu.
• Đặc điểm đất.
• Mục tiêu ăn tươi hay chế biến.
• Chất lượng cơm quả.
• Kích thước hạt.
• Khả năng cho năng suất.
• Thời gian thu hoạch.

Trồng Nhãn tạo bóng mát

Cây lâu năm có tán lớn nên thích hợp với:

• Sân vườn rộng.
• Nhà vườn.
• Khu nghỉ dưỡng.
• Khuôn viên trường học.
• Quán cà phê sân vườn.
• Trang trại kết hợp cảnh quan.

Trồng một cây để vừa có bóng vừa có trái

Đây là lựa chọn rất phù hợp với nhà có sân rộng.

Thay vì chỉ sử dụng một cây bóng mát thông thường, Nhãn còn cung cấp nguồn quả theo mùa.

Nhận diện cây Nhãn từ bộ rễ đến những chùm quả

Hình dáng của Nhãn thay đổi khá nhiều theo tuổi cây.

Thân và tán

Nhãn là cây thân gỗ lâu năm.

Cây trồng từ hạt thường phát triển cao hơn cây được nhân giống bằng chiết hoặc ghép. Khi có đủ không gian, tán cây mở khá rộng và phân nhiều cành.

Vỏ thân cây trưởng thành thường có màu xám hoặc xám nâu, bề mặt ngày càng thô khi cây lớn.

Bộ rễ phát triển rộng

Nhãn có hệ rễ phát triển mạnh.

Trong nền đất tơi xốp, rễ có thể ăn sâu và lan rộng hơn phạm vi tán cây. Phần lớn hệ rễ hút dinh dưỡng vẫn tập trung trong khu vực dưới tán và tầng đất tương đối gần mặt đất.

Đây là lý do cây lâu năm cần khoảng đất đủ rộng, không nên bó rễ trong một bồn quá nhỏ.

Lá

Lá Nhãn thuộc dạng lá kép lông chim.

Các lá chét mọc dọc theo cuống chính, có màu xanh và tạo thành tán tương đối dày khi cây phát triển khỏe.

Hoa

Hoa mọc thành chùm ở đầu cành.

Nhãn có quá trình ra hoa và thụ phấn tương đối đặc biệt. Thời điểm, tỷ lệ đậu quả và khả năng cho trái có thể thay đổi theo giống, thời tiết cũng như tình trạng sinh trưởng của cây.

Quả

Quả thường có dạng tròn, vỏ chuyển sang màu nâu vàng hoặc vàng nâu khi trưởng thành.

Bên trong là phần cơm trắng trong hoặc trắng ngà bao quanh hạt màu nâu đen.

Tỷ lệ cơm, độ giòn, độ ráo, độ thơm và kích thước hạt khác nhau đáng kể giữa các giống.

Chọn giống Nhãn theo loại quả bạn muốn thu hoạch

Thị trường hiện có khá nhiều giống Nhãn.

Không nên chọn chỉ vì nghe tên giống nổi tiếng; điều quan trọng hơn là giống đó phù hợp với khí hậu và mục tiêu sử dụng của khu vườn.

Nhãn Lồng

Nhãn Lồng gắn liền với Hưng Yên.

Quả thường tương đối lớn, cơm dày, hạt nhỏ, vị ngọt đậm và có độ giòn.

Nguồn tài liệu ghi nhận tỷ lệ phần cơm trên quả trung bình khoảng 62–63%, là một trong những đặc điểm khiến giống này được đánh giá cao khi sử dụng ăn tươi.

Nhãn Xuồng Cơm Vàng

Đây là giống được trồng nhiều ở miền Nam.

Quả lớn, cơm khá dày, ráo, giòn và có mùi thơm.

Cơm có sắc trắng hơi vàng nên giống được gọi là Xuồng Cơm Vàng.

Nhãn Tiêu Da Bò

Giống này được nhiều nhà vườn lựa chọn nhờ khả năng sinh trưởng và cho năng suất.

Quả khi chín có màu đặc trưng giống da bò, cơm khá dày, hơi dai, ít nước và có độ ngọt vừa.

Nhãn Cùi

Nhãn Cùi có cơm khá dày, quả hơi dẹt và thường được sử dụng cho mục đích chế biến, trong đó có sấy làm long nhãn.

Một số giống khác

Ngoài bốn nhóm trên còn có:

Nhãn Đường Phèn, Nhãn Hương Chi, Nhãn Super, Nhãn Long, Nhãn Muộn, Nhãn Vĩnh Châu cùng nhiều giống được chọn lọc theo từng địa phương.

Nếu chỉ trồng một cây trong sân nhà thì nên chọn giống nào?

Không có một giống tốt nhất cho tất cả mọi người.

Có thể lựa chọn theo cách đơn giản:

Đối với sân vườn, nên ưu tiên cây đã được nhân giống từ cây mẹ có đặc tính tốt thay vì gieo hạt ngẫu nhiên nếu mục tiêu chính là thu quả.

Trồng Nhãn cần chuẩn bị cho cây của 5–10 năm sau

Một cây Nhãn con không chiếm nhiều diện tích, nhưng tán của cây trưởng thành lại rất khác.

Đây là điều cần tính ngay từ lúc chọn vị trí.

Khoảng đất cần đủ rộng

Với mô hình vườn sản xuất, tài liệu kỹ thuật có đề cập khoảng cách khoảng 6 x 5 m hoặc 6 x 6 m tùy điều kiện đất và phương pháp canh tác.

Sân vườn gia đình không nhất thiết áp dụng đúng mật độ này, nhưng nguyên tắc vẫn giống nhau: không nên đặt cây sát tường hoặc sát những cây lớn khác.

Vị trí tốt thường là

• Góc sân rộng.
• Phía sau nhà nếu đủ nắng.
• Khu vườn ăn trái.
• Bên cạnh khu vực nghỉ ngoài trời.
• Nơi không có đường dây điện thấp phía trên.

Vị trí nên cân nhắc kỹ

• Sát móng nhà.
• Bồn cây quá nhỏ.
• Sát hồ xây dựng.
• Dưới đường điện.
• Lối xe hẹp.
• Khoảng sân chỉ vài mét vuông.

Vì sao phải chừa khoảng trống?

Không chỉ tán cây lớn mà hệ rễ cũng phát triển rộng

Nếu có đủ không gian ngay từ đầu, cây sẽ ít phải cắt tán mạnh và việc chăm sóc về lâu dài dễ dàng hơn.

Nhãn cần nắng để ra quả tốt

Nhãn thuộc nhóm cây cần nhiều ánh sáng.

Cành nhận đủ nắng thường có điều kiện thuận lợi hơn cho việc ra hoa và tạo quả. Nguồn kỹ thuật cũng ghi nhận cây bị che rợp thường cho ít trái hơn.

Vì vậy, không nên chọn một góc bị nhà cao tầng che kín suốt ngày nếu mục tiêu là thu hoạch quả.

Đất trồng không cần quá đặc biệt nhưng phải thoát nước

Nhãn thích nghi với khá nhiều dạng đất.

Đất phù hợp nên:

• Tơi xốp.
• Có hữu cơ.
• Giữ ẩm.
• Thoát nước.
• Không bị nén cứng.

Đất phù sa, đất cát pha và các nền đất có pH khoảng 5–7 được xem là phù hợp; cây không thích nền đất sét nặng và thoát nước kém.

Điểm quan trọng nhất khi tưới Nhãn là “đủ nước nhưng không ngập”

Nhãn cần nước để sinh trưởng và nuôi trái.

Tuy nhiên, cây chịu úng không tốt.

Nếu rễ bị ngập trong thời gian dài, cây có nguy cơ suy, thối rễ và chết. Đây cũng là lý do các vườn Nhãn ở vùng thấp cần đặc biệt quan tâm tới mương và hệ thống thoát nước.

Cây mới trồng

Giữ ẩm tương đối ổn định để cây bén rễ.

Không nên để bầu khô hoàn toàn trong giai đoạn đầu.

Cây đã trưởng thành

Có thể tưới theo điều kiện thời tiết và độ ẩm đất.

Không cần duy trì đất luôn sũng nước.

Giai đoạn nuôi quả

Cây thiếu nước kéo dài có thể ảnh hưởng tới quá trình phát triển quả.

Vì vậy cần theo dõi sát hơn trong mùa khô.

Chăm cây Nhãn theo chu kỳ sẽ hiệu quả hơn chăm giống nhau quanh năm

Đây là điểm khác biệt giữa cây ăn quả và cây bóng mát thông thường.

Sau khi thu hoạch: phục hồi cây

Đây là thời điểm nên:

• Dọn sạch quả hư.
• Cắt cành sâu bệnh.
• Loại cành nằm sâu trong tán.
• Cắt bớt cành vượt.
• Bón hữu cơ.
• Phục hồi dinh dưỡng.

Việc tỉa sau thu hoạch còn giúp cây ra các đợt lộc mới đồng đều hơn.

Vì sao không để tán càng dày càng tốt?

Tán quá rậm làm ánh sáng khó lọt vào bên trong.

Không khí ẩm lâu hơn, sâu bệnh cũng có điều kiện phát triển.

Một tán tốt cần đủ lá nhưng vẫn thông thoáng

Có thể nhìn xuyên được một phần qua các lớp cành

Đây là cách đơn giản để đánh giá cây có đang quá rậm hay không.

Trước giai đoạn ra hoa: hạn chế để cây chỉ phát triển lá

Nhãn có giai đoạn nghỉ sinh trưởng và phân hóa mầm hoa.

Điều kiện nhiệt độ, nước, dinh dưỡng và trạng thái của các cành đều có thể ảnh hưởng tới việc ra hoa.

Vì vậy, một cây lá cực kỳ xanh tốt chưa chắc sẽ ra nhiều hoa.

Khi cây ra hoa

Hạn chế các tác động mạnh tới tán.

Theo dõi sâu bệnh và tình trạng thời tiết.

Mưa, độ ẩm cao hoặc thời tiết bất lợi đúng giai đoạn nở hoa có thể ảnh hưởng khả năng đậu quả.

Khi đang nuôi quả

Duy trì độ ẩm và dinh dưỡng tương đối ổn định.

Các chùm quá dày trên cây yếu có thể làm chất lượng quả giảm.

Bón phân cho Nhãn không nên dùng một công thức cho mọi cây

Một cây Nhãn 2 năm tuổi không có nhu cầu giống cây 15 năm tuổi đang mang nhiều quả.

Lượng phân cần dựa vào:

• Tuổi cây.
• Kích thước tán.
• Đất.
• Giống.
• Tình trạng lá.
• Sản lượng vụ trước.
• Số lượng quả đang mang.

Tài liệu kỹ thuật cũng đề xuất chia nhiều lần bón theo các giai đoạn sau thu hoạch, phân hóa mầm hoa, ra hoa và phát triển quả thay vì dồn toàn bộ phân vào một thời điểm.

Đối với cây sân vườn gia đình

Không nhất thiết phải chạy theo lịch bón của vườn thương mại.

Có thể ưu tiên:

• Phân hữu cơ hoai mục.
• Phân vi sinh.
• NPK cân đối.
• Bổ sung kali ở giai đoạn phù hợp.

Một nguyên tắc dễ nhớ

Cây đang yếu thì tìm nguyên nhân trước khi tăng phân.

Nếu rễ đang bị ngập nước, thêm phân không thể giải quyết tình trạng vàng lá.

Tại sao có cây Nhãn nhiều lá nhưng lại ít trái?

Đây là tình trạng tương đối phổ biến.

Có thể liên quan đến:

• Thiếu ánh sáng.
• Tán quá rậm.
• Dinh dưỡng thiên về phát triển lá.
• Thời tiết không thuận lợi cho phân hóa mầm hoa.
• Cây vừa cho vụ trái quá nặng.
• Giống.
• Cách cắt tỉa.

Nhãn còn có hiện tượng cho quả không đều giữa các năm ở một số điều kiện, do quan hệ giữa sinh trưởng thân lá, bộ rễ, quá trình phân hóa mầm hoa và lượng quả của vụ trước.

Những bệnh nên theo dõi thay vì đợi cây suy mới xử lý

Nhãn có thể gặp nhiều vấn đề trên lá, hoa, quả và bộ rễ.

Cháy lá

Ban đầu xuất hiện đốm nâu, sau đó lan thành vùng cháy lớn.

Biện pháp nền tảng là giữ tán thông thoáng, loại bỏ lá bệnh và chăm cây đủ sức khỏe.

Phấn trắng và bệnh trên hoa

Hoa hoặc quả non có thể bị ảnh hưởng trong điều kiện độ ẩm cao.

Tán cây thông thoáng và việc kiểm tra từ sớm có vai trò quan trọng.

Thối rễ

Đây là vấn đề đáng ngại vì biểu hiện phía trên đôi khi chỉ là vàng lá, cây chậm lớn.

Khi bộ rễ bị tổn thương nặng, cây có thể suy nhanh và dễ đổ.

Thán thư

Có thể gây hại trên lá, chồi, hoa và quả non, đặc biệt thuận lợi khi thời tiết ấm và ẩm.

Chổi rồng

Cành non, lá hoặc hoa có thể phát triển thành từng chùm bất thường.

Khi phát hiện nên cắt loại các phần bị bệnh và vệ sinh dụng cụ sau khi thao tác để hạn chế lây lan.

Thu hoạch Nhãn không nên cắt trụi cả cành

Khi quả đạt độ chín, vỏ chuyển sang màu đặc trưng của giống, cơm đạt độ ngọt và hạt đã phát triển hoàn chỉnh thì có thể thu hoạch.

Nên dùng kéo cắt chùm.

Không nên kéo mạnh làm gãy cành hoặc cắt mất quá nhiều lá bởi cành lá còn lại ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng phục hồi và ra lộc cho vụ tiếp theo.

Quả Nhãn có giá trị sử dụng như thế nào?

Quả Nhãn có thể:

• Ăn tươi.
• Sấy khô.
• Làm long nhãn.
• Chế biến thức uống.
• Dùng trong các sản phẩm thực phẩm.

Nguồn tài liệu cung cấp cho thấy cùi Nhãn chứa carbohydrate, vitamin C cùng một số khoáng chất như canxi, magie, sắt, kẽm và đồng.

Long nhãn cũng là nguyên liệu được sử dụng từ lâu trong y học cổ truyền. Tuy nhiên, các mục đích điều trị bệnh không nên tự áp dụng chỉ dựa trên thông tin về cây trồng; nếu sử dụng dược liệu cần có hướng dẫn phù hợp.

Giá trị kinh tế vẫn là một lý do lớn để Nhãn được trồng rộng rãi

Ngoài thị trường nội địa, Nhãn Việt Nam còn được xuất khẩu dưới nhiều dạng như quả tươi, nhãn khô, long nhãn và các sản phẩm chế biến.

Nguồn tài liệu ghi nhận năm 2023 kim ngạch xuất khẩu trái Nhãn của Việt Nam đạt hơn 14 triệu USD và nhiều thị trường đã tiêu thụ sản phẩm Nhãn Việt.

Điều này cho thấy Nhãn không chỉ là cây ăn trái gia đình mà còn là cây nông nghiệp có giá trị thương mại đáng kể.

Nên chọn cây giống, cây cho trái hay Nhãn công trình?

Tùy mục đích.

Cây giống

Phù hợp người muốn tự nuôi cây từ nhỏ.

Ưu điểm là dễ vận chuyển và chi phí thấp hơn.

Cây đã trưởng thành vừa

Phù hợp sân vườn gia đình.

Thời gian chờ tạo bóng và cho quả thường ngắn hơn.

Nhãn lớn hoặc Nhãn cổ thụ

Có thể sử dụng làm cây bóng mát, tạo điểm nhấn cho sân vườn, nhà hàng, khu nghỉ dưỡng hoặc công trình.

Với cây lớn cần chú ý nhiều hơn đến:

• Bầu rễ.
• Kích thước thân.
• Tình trạng tán.
• Khả năng vận chuyển.
• Kỹ thuật trồng.
• Hệ thống chống sau khi trồng.

Cây Nhãn có phù hợp trồng trước nhà không?

Có thể, nếu sân đủ rộng.

Cây Nhãn trưởng thành có tán lớn nên vị trí trồng cần cách công trình một khoảng hợp lý.

Không nên đặt cây chính giữa mặt tiền nếu sau này tán có khả năng che kín kiến trúc hoặc cản lối.

Với nhà có khuôn viên lớn, cây có thể đặt lệch về một bên để vừa tạo bóng vừa giữ khoảng sân thông thoáng.

Mua Cây Nhãn tại TP.HCM

Sài Gòn Cây Xanh cung cấp Cây Nhãn giống, Cây Nhãn trưởng thành và Nhãn công trình phục vụ nhu cầu trồng sân vườn, nhà vườn, khu nghỉ dưỡng, quán cà phê và các hạng mục cảnh quan.

Khách hàng nên xác định trước mục đích trồng cây lấy quả hay chủ yếu tạo bóng mát để lựa chọn giống, kích thước thân và quy cách cây phù hợp.

Thông tin liên hệ Sài Gòn Cây Xanh

Địa chỉ: 134 Đường số 9, Phường 9, Gò Vấp, Thành phố Hồ Chí Minh

Hotline: 0976 942 186 – 0896 139 456

Website: saigoncayxanh.net

Một cây Nhãn đẹp không chỉ nằm ở số lượng quả

Với cây trồng thương mại, năng suất rất quan trọng. Nhưng với Cây Nhãn sân vườn, giá trị còn nằm ở tán cây, bóng mát và khả năng tồn tại lâu dài trong khuôn viên.

Một cây được đặt đúng vị trí, có đủ nắng, đất thoát nước và được tỉa hợp lý sẽ tạo ra bộ tán đẹp hơn, dễ chăm hơn và vẫn có khả năng cho những mùa quả hấp dẫn.

Vì thế, trước khi chọn cây, hãy xác định rõ bạn đang cần một cây ăn trái, một cây bóng mát hay một cây có thể đáp ứng cả hai. Câu trả lời này sẽ giúp lựa chọn giống và kích thước cây chính xác hơn nhiều so với chỉ nhìn vào chiều cao.